Την ανάγκη άμεσων παρεμβάσεων στη διαχείριση των αποβλήτων, με ενίσχυση των Δήμων και των Φορέων Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων (ΦΟΔΣΑ), αλλαγές στη χρηματοδότηση, νέα κίνητρα ανακύκλωσης και επιτάχυνση των θεσμικών διαδικασιών, αναδεικνύει η Ελληνική Εταιρεία Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων (ΕΕΔΣΑ), μέσα από το Ειδικό Τεύχος Συμπερασμάτων του 9ου Συνεδρίου της.
Το ειδικό τεύχος, με κεντρικό μήνυμα «Επιτάχυνση Μετάβασης στην Κυκλική Οικονομία: Από τον Σχεδιασμό στη Δίκαιη για όλους Εφαρμογή», παρουσιάζει οκτώ άξονες συμπερασμάτων και 35 προτάσεις, που αφορούν τη νομοθεσία, τη στελέχωση, τις τοπικές κοινωνίες, τα οικονομικά εργαλεία, τις χρηματοδοτήσεις, τις τεχνολογίες, τη βιομηχανία και τη χωριστή συλλογή αποβλήτων.
Ιδιαίτερη σημασία για την Τοπική Αυτοδιοίκηση έχουν οι διαπιστώσεις για την έλλειψη προσωπικού, την καθυστέρηση χρηματοδότησης των υποδομών, την ανάγκη επιστροφής των πόρων του τέλους ταφής και τη δημιουργία ενός συστήματος οικονομικών κινήτρων που θα επιβραβεύει τους Δήμους για τις επιδόσεις τους στην ανακύκλωση.
Πάνω από 300 εκατ. ευρώ από το τέλος ταφής παραμένουν χωρίς χρηματοδοτική πρόσκληση
Μία από τις σημαντικότερες επισημάνσεις του ειδικού τεύχους αφορά το τέλος ταφής.
Σύμφωνα με την ΕΕΔΣΑ, έχουν συσσωρευθεί περισσότερα από 300 εκατομμύρια ευρώ μέσα σε τρία χρόνια, ενώ εξακολουθεί να εκκρεμεί η δημοσίευση χρηματοδοτικής πρόσκλησης για την αξιοποίησή τους.
Το τεύχος αναφέρεται στην προβλεπόμενη κατανομή των πόρων:
- 85% για δράσεις ανακύκλωσης των Δήμων.
- 15% για δράσεις αποκατάστασης.
Η ΕΕΔΣΑ προτείνει την επιστροφή των πόρων μέσω χρηματοδοτικών προσκλήσεων του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, με παράλληλη σύνδεση της χρηματοδότησης με τις επιδόσεις των Δήμων στην ανακύκλωση.
Πρόκειται για μία κρίσιμη παρέμβαση, καθώς οι Δήμοι επιβαρύνονται με το τέλος ταφής, χωρίς να έχουν αξιοποιηθεί εγκαίρως οι αντίστοιχοι πόροι για τη βελτίωση των συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων.
Η πρόταση συνδέεται και με ένα ευρύτερο ζήτημα: τη μετάβαση από ένα σύστημα που επιβάλλει οικονομικές επιβαρύνσεις σε ένα σύστημα που παρέχει ουσιαστικά κίνητρα για την πρόληψη, τη χωριστή συλλογή και την ανακύκλωση.
Προσλήψεις προσωπικού στους Δήμους με χρηματοδότηση από τα ανταποδοτικά τέλη
Η υποστελέχωση των δημοτικών υπηρεσιών καθαριότητας και των ΦΟΔΣΑ αναδεικνύεται ως βασικό εμπόδιο για την εφαρμογή της κυκλικής οικονομίας.
Η ΕΕΔΣΑ διαπιστώνει ότι οι Δήμοι έχουν σημαντικές αρμοδιότητες στον σχεδιασμό και στην υλοποίηση των συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων, αλλά δεν διαθέτουν πάντοτε το αναγκαίο εξειδικευμένο προσωπικό και την κατάλληλη οργανωτική δομή.
Για την αντιμετώπιση του προβλήματος προτείνει:
Άμεση στελέχωση των Δήμων και των ΦΟΔΣΑ με εξειδικευμένο προσωπικό στη διαχείριση στερεών αποβλήτων, μέσω ευέλικτων διαδικασιών προσλήψεων.
Η πρόταση προβλέπει ότι οι σχετικές δαπάνες δεν θα επιβαρύνουν τον κρατικό προϋπολογισμό, αλλά θα καλύπτονται από τα ανταποδοτικά τέλη.
Ειδικότερα για τη χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων, ζητείται νομοθετική ρύθμιση, σε συνεργασία των Υπουργείων Περιβάλλοντος και Εσωτερικών, ώστε οι Δήμοι να μπορούν να συνάπτουν συμβάσεις προσωπικού με ειδική, απλουστευμένη διαδικασία.
Παράλληλα, προτείνεται η δημιουργία ειδικών προγραμμάτων κατάρτισης μέσω ΕΣΠΑ για επιστημονικό, τεχνικό και διοικητικό προσωπικό.
«Πληρώνω όσο Πετάω»: Διαφορετικά τέλη για σύμμεικτα και ανακυκλώσιμα
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην εφαρμογή του συστήματος «Πληρώνω όσο Πετάω» (ΠΟΠ), το οποίο συνδέει την οικονομική επιβάρυνση των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων με την ποσότητα και το είδος των αποβλήτων που παράγουν.
Η ΕΕΔΣΑ προτείνει οι νέοι κανονισμοί ανταποδοτικών τελών των Δήμων να προβλέπουν ουσιαστική διαφοροποίηση των χρεώσεων ανάλογα με το ρεύμα αποβλήτων.
Συγκεκριμένα, εισηγείται:
- Υψηλότερες χρεώσεις για τα σύμμεικτα απορρίμματα.
- Χαμηλότερες χρεώσεις για τα χωριστά συλλεγόμενα ανακυκλώσιμα.
- Παροχή δωρεάν εξοπλισμού και οικονομικών κινήτρων σε νοικοκυριά και επιχειρήσεις που εφαρμόζουν επιτόπια κομποστοποίηση.
- Δημιουργία πρότυπου οδηγού εφαρμογής του ΠΟΠ από τη ΡΑΑΕΥ.
Αντίστοιχη διαφοροποίηση προτείνεται και στις εισφορές που καταβάλλουν οι Δήμοι προς τους ΦΟΔΣΑ.
Στόχος είναι οι Δήμοι που παραδίδουν μεγαλύτερες ποσότητες προδιαλεγμένων υλικών να αντιμετωπίζουν ευνοϊκότερη τιμολόγηση σε σχέση με εκείνους που παραδίδουν κυρίως σύμμεικτα απορρίμματα.
Η πρόταση αυτή μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τον τρόπο υπολογισμού του κόστους καθαριότητας και διαχείρισης αποβλήτων, καθώς και τις μελλοντικές αποφάσεις των Δημοτικών Συμβουλίων για τα ανταποδοτικά τέλη.
Καθυστερήσεις στις μονάδες επεξεργασίας και κενά χρηματοδότησης
Σημαντικές διαπιστώσεις περιλαμβάνονται και για την κατασκευή των υποδομών διαχείρισης αποβλήτων.
Η ΕΕΔΣΑ αναγνωρίζει την πρόοδο που έχει σημειωθεί στην ωρίμανση και δημοπράτηση των Μονάδων Επεξεργασίας Αποβλήτων (ΜΕΑ), των Μονάδων Ανάκτησης και Ανακύκλωσης (ΜΑΑ) και των Μονάδων Επεξεργασίας Βιοαποβλήτων (ΜΕΒΑ).
Ωστόσο, επισημαίνει ότι έργα που έχουν ήδη δημοπρατηθεί ή συμβασιοποιηθεί αντιμετωπίζουν χρηματοδοτικές εκκρεμότητες από το 2024.
Ως βασικές αιτίες αναφέρονται η έλλειψη προσωπικού στις αρμόδιες διαχειριστικές αρχές και οι χρονοβόρες διαδικασίες ελέγχου κρατικών ενισχύσεων.
Για την αντιμετώπιση του προβλήματος προτείνονται η άμεση ενίσχυση της Διαχειριστικής Αρχής του Προγράμματος ΠΕΚΑ 2021-2027 και η δημιουργία προγραμμάτων χρηματοδοτικής «γέφυρας» για τη συνέχιση των έργων.
Παράλληλα, ζητείται να συνδεθεί η χρηματοδότηση των μονάδων με προγραμματικές δεσμεύσεις των Δήμων για την ανάπτυξη της χωριστής συλλογής.
Καφέ κάδοι: Χαμηλές επιδόσεις και ανάγκη μεταβατικών λύσεων
Η χωριστή συλλογή βιοαποβλήτων αποτελεί έναν από τους τομείς στους οποίους το ειδικό τεύχος διαπιστώνει σημαντική υστέρηση.
Παρά την προμήθεια εξοπλισμού και την έναρξη εφαρμογής συστημάτων καφέ κάδου, τα ποσοστά χωριστής συλλογής παραμένουν πολύ χαμηλά στους περισσότερους Δήμους.
Αντίθετα, σε περιοχές όπου το σύστημα λειτουργεί συστηματικά επί σειρά ετών, η συμμετοχή των πολιτών ξεπερνά το 50%, ενώ η καθαρότητα των συλλεγόμενων υλικών κυμαίνεται, σύμφωνα με το τεύχος, περίπου μεταξύ 70% και 90%.
Η ΕΕΔΣΑ εκτιμά ότι η ολοκλήρωση των υποδομών επεξεργασίας βιοαποβλήτων θα απαιτήσει επιπλέον δύο έως τρία χρόνια για περίπου το 70% της χώρας, σύμφωνα με την αποτύπωση που περιλαμβάνεται στα συμπεράσματα.
Για τον λόγο αυτό προτείνει μεταβατικές λύσεις, όπως συνεργασία με υφιστάμενες ιδιωτικές μονάδες βιοαερίου και εγκατάσταση κινητών μονάδων κομποστοποίησης.
Επιπλέον, ζητεί να είναι επιλέξιμες για χρηματοδότηση οι δράσεις τεχνικής υποστήριξης των Δήμων και οι τοπικές εκστρατείες ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης των πολιτών.
Ανακύκλωση στα σχολεία και υποχρεώσεις των Δήμων
Στο ειδικό τεύχος επισημαίνεται επίσης η ανάγκη εφαρμογής του προγράμματος ανακύκλωσης στις σχολικές μονάδες.
Η ΕΕΔΣΑ ζητεί την έκδοση εφαρμοστικής εγκυκλίου από τη Γενική Γραμματεία Συντονισμού Διαχείρισης Αποβλήτων του ΥΠΕΝ, με συγκεκριμένες οδηγίες για την υλοποίηση του προγράμματος που προβλέπεται από τον ν. 4819/2021.
Σημειώνεται ότι το σχετικό θεσμικό πλαίσιο προβλέπει την εφαρμογή του προγράμματος από την 1η Σεπτεμβρίου 2022.
Η παρέμβαση αναδεικνύει την ανάγκη η ανακύκλωση στα σχολεία να μην περιορίζεται στην τοποθέτηση κάδων, αλλά να συνοδεύεται από οργανωμένη συλλογή, ενημέρωση των μαθητών και συνεργασία των σχολικών μονάδων με τις δημοτικές υπηρεσίες.
Πλαστικά μιας χρήσης: Ανεπαρκείς έλεγχοι και εκκρεμότητες
Η εφαρμογή της νομοθεσίας για τα πλαστικά μιας χρήσης αποτελεί ακόμη ένα πεδίο στο οποίο το ειδικό τεύχος εντοπίζει σοβαρά προβλήματα.
Καταγράφονται περιπτώσεις επιχειρήσεων που εξακολουθούν να διαθέτουν απαγορευμένα πλαστικά προϊόντα, αλλά και Δήμων που δεν εφαρμόζουν την υποχρέωση εγκατάστασης δημόσιων βρυσών νερού σε αθλητικές εγκαταστάσεις και παιδικές χαρές.
Παράλληλα, επισημαίνονται οι καθυστερήσεις στη λειτουργία συστημάτων διευρυμένης ευθύνης παραγωγού για καπνικά προϊόντα, αλιευτικά εργαλεία, υγρά μαντηλάκια και μπαλόνια.
Η ΕΕΔΣΑ ζητεί την έκδοση των αναγκαίων κανονιστικών αποφάσεων και τη διενέργεια στοχευμένων ελέγχων στην αγορά.
Επισημαίνεται επίσης ότι η καθυστέρηση λειτουργίας των σχετικών συστημάτων εμποδίζει τον προβλεπόμενο επιμερισμό του κόστους καθαρισμού των ακτών.
Ενίσχυση και θεσμική αναβάθμιση του ΕΟΑΝ
Στις θεσμικές προτάσεις περιλαμβάνεται και η ενίσχυση του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης.
Η ΕΕΔΣΑ προτείνει τον μετασχηματισμό του ΕΟΑΝ σε ανεξάρτητη αρχή, είτε αυτοτελή είτε ενταγμένη στη ΡΑΑΕΥ.
Σκοπός είναι η αποτελεσματικότερη εποπτεία των συστημάτων διευρυμένης ευθύνης παραγωγού, η ταχύτερη έγκριση των επιχειρησιακών σχεδίων και η αντιμετώπιση του αυξημένου διοικητικού φόρτου.
Παράλληλα, προτείνεται η δημιουργία ειδικής υπηρεσίας ελέγχων για την εφαρμογή της νομοθεσίας περί αποβλήτων και πλαστικών μιας χρήσης, με αρμοδιότητα την επιβολή προστίμων.
Κυκλικές πόλεις και ψηφιακά εργαλεία
Η ΕΕΔΣΑ αναγνωρίζει ότι η ψηφιοποίηση των δημοτικών συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο.
Οι εφαρμογές που αναφέρονται περιλαμβάνουν συστήματα έξυπνης δρομολόγησης απορριμματοφόρων, ζύγισης και ογκομέτρησης αποβλήτων, καταγραφής ποσοτήτων ανά νοικοκυριό ή επιχείρηση και επιβράβευσης των πολιτών για την ανακύκλωση.
Το τεύχος επισημαίνει ότι, παρά τη διαθέσιμη τεχνογνωσία, απαιτούνται κανόνες διαλειτουργικότητας και ανοιχτών δεδομένων.
Προτείνεται επίσης η ενίσχυση της συνεργασίας των Δήμων με πανεπιστήμια, ερευνητικά ιδρύματα και επιχειρήσεις για την ανάπτυξη καινοτόμων λύσεων.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στον ρόλο των τοπικών κοινωνικών και συνεταιριστικών φορέων, οι οποίοι θα μπορούσαν να συμβάλουν περισσότερο στην ενημέρωση, την επαναχρησιμοποίηση και την επισκευή προϊόντων.
Χρηματοδότηση της κυκλικής οικονομίας και νέα οικονομικά εργαλεία
Στον τομέα των χρηματοδοτήσεων, η ΕΕΔΣΑ εκτιμά ότι τα διαθέσιμα εργαλεία έως το 2029 είναι επαρκή, αλλά η διαχείρισή τους παραμένει ιδιαίτερα απαιτητική.
Προτείνεται διυπουργικός συντονισμός των ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών προγραμμάτων, με έμφαση στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, στον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό και στην καινοτομία.
Για την Αυτοδιοίκηση, ιδιαίτερη σημασία έχει η πρόταση για αναδιανομή πόρων από εθνικά τέλη και πρόστιμα, με προτεραιότητα τη λειτουργική ενίσχυση των Δήμων και των ΦΟΔΣΑ.
Το τεύχος εξετάζει επίσης τη δυνατότητα χρηματοδότησης έργων με συμμετοχή τρίτων, όχι μόνο μέσω μεγάλων Συμπράξεων Δημοσίου και Ιδιωτικού Τομέα, αλλά και με απλούστερα σχήματα για έργα μεσαίας κλίμακας.
Ανάκτηση ενέργειας: Αυστηρές προϋποθέσεις και μελέτες βιωσιμότητας
Ξεχωριστή ενότητα αφιερώνεται στις τεχνολογίες ανάκτησης υλικών και ενέργειας.
Η ΕΕΔΣΑ επισημαίνει ότι κάθε τεχνολογική επιλογή πρέπει να τεκμηριώνεται με συγκριτική μελέτη βιωσιμότητας και ανάλυση κόστους-οφέλους.
Ειδικά για την ενεργειακή αξιοποίηση αποβλήτων, υποστηρίζει ότι η εφαρμογή της πρέπει να περιορίζεται αυστηρά ως προς τις ποσότητες και να υπόκειται σε αυστηρό ποιοτικό έλεγχο.
Η σχετική πρόταση αφορά την αξιοποίηση απορριμματογενών καυσίμων και ενεργειακών υπολειμμάτων, είτε σε ενεργοβόρες βιομηχανίες είτε σε νέες μονάδες ενεργειακής αξιοποίησης.
Ως βασική προϋπόθεση τίθεται η εκπόνηση μελέτης από το ΥΠΕΝ, η οποία θα εξετάζει τη βιωσιμότητα για το περιβάλλον, τους δημότες και τους επενδυτικούς φορείς.
Προτείνεται επίσης η θέσπιση μακροχρόνιου πλαισίου αποδοχής εναλλακτικών καυσίμων από την ενεργοβόρο βιομηχανία, με συμφωνημένες ποσότητες και τιμές.
Ανακυκλωμένα υλικά στα δημόσια έργα και βιομηχανική συμβίωση
Μία ακόμη σημαντική δέσμη προτάσεων αφορά την αξιοποίηση ανακυκλωμένων υλικών.
Η ΕΕΔΣΑ εισηγείται τη θέσπιση προδιαγραφών για τον αποχαρακτηρισμό του κομπόστ και των αποβλήτων εκσκαφών, κατασκευών και κατεδαφίσεων (ΑΕΚΚ), ώστε να μπορούν να αξιοποιούνται ως υλικά σε τεχνικά έργα.
Παράλληλα, προτείνει την καθιέρωση υποχρεωτικών ποσοστώσεων χρήσης των συγκεκριμένων υλικών στα τεχνικά έργα.
Για τη βιομηχανία, προτείνονται ελάχιστα ποσοστά ανακυκλωμένης πρώτης ύλης στα νέα προϊόντα, εθνικό σχέδιο βιομηχανικής συμβίωσης και πλατφόρμα ανταλλαγής υλικών και ενέργειας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρόταση για τη δυνατότητα μετεξέλιξης των Μονάδων Ανάκτησης και Ανακύκλωσης σε Πάρκα Κυκλικής Οικονομίας, με πρωτοβουλία των ΦΟΔΣΑ και συμμετοχή επιχειρήσεων και ερευνητικών φορέων.
Οι οκτώ άξονες και το ζητούμενο της εφαρμογής
Οι προτάσεις της ΕΕΔΣΑ καλύπτουν συνολικά οκτώ θεματικές ενότητες:
- Διακυβέρνηση, νομοθεσία, σχεδιασμός και διαδικασίες χρηματοδότησης.
- Στελέχωση, κατάρτιση, εκπαίδευση και έρευνα.
- Τοπικές κοινωνίες και κυκλικές πόλεις.
- Οικονομικά κίνητρα, αντικίνητρα και ψηφιακά εργαλεία.
- Χρηματοδοτήσεις και οικονομικά εργαλεία.
- Τεχνολογίες ανάκτησης υλικών και ενέργειας.
- Βιομηχανία, μεταποίηση και βιομηχανική συμβίωση.
- Βιοαπόβλητα και πλαστικά μιας χρήσης.
Το κοινό στοιχείο που διατρέχει τις προτάσεις είναι η ανάγκη μετάβασης από τη νομοθετική πρόβλεψη και τον σχεδιασμό στην πραγματική εφαρμογή.
Η ΕΕΔΣΑ αναγνωρίζει ότι έχει υπάρξει πρόοδος στη διαμόρφωση του θεσμικού πλαισίου και στην προετοιμασία των υποδομών, αλλά καταγράφει σημαντικές εκκρεμότητες στις κανονιστικές αποφάσεις, στις εγκρίσεις των περιφερειακών σχεδίων, στη χρηματοδότηση και στους μηχανισμούς ελέγχου.
Ζητεί επίσης τη λειτουργία Παρατηρητηρίου Κυκλικής Οικονομίας, με συμφωνημένους δείκτες παρακολούθησης της προόδου.
Το κρίσιμο ερώτημα για τους Δήμους: Ποιος πληρώνει τη μετάβαση στην κυκλική οικονομία;
Από το σύνολο των συμπερασμάτων αναδεικνύεται ένα ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα για την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Οι Δήμοι καλούνται να αναπτύξουν νέα συστήματα χωριστής συλλογής, να εφαρμόσουν το «Πληρώνω όσο Πετάω», να οργανώσουν την ανακύκλωση στα σχολεία, να αξιοποιήσουν ψηφιακές τεχνολογίες και να επιτύχουν υψηλότερες περιβαλλοντικές επιδόσεις.
Την ίδια στιγμή, το ειδικό τεύχος καταγράφει έλλειψη προσωπικού, καθυστερήσεις στις υποδομές, εκκρεμότητες χρηματοδότησης και σημαντικούς πόρους από το τέλος ταφής που δεν έχουν ακόμη αποδοθεί μέσω των προβλεπόμενων προσκλήσεων.
Η βασική αντίφαση είναι ότι οι Δήμοι καλούνται να αναλάβουν ολοένα περισσότερες υποχρεώσεις, χωρίς να έχει εξασφαλιστεί στον ίδιο βαθμό η επιχειρησιακή και οικονομική τους δυνατότητα να ανταποκριθούν.
Οι προτάσεις της ΕΕΔΣΑ επιχειρούν να αντιμετωπίσουν αυτή την αντίφαση, συνδέοντας τις περιβαλλοντικές υποχρεώσεις με χρηματοδότηση, προσωπικό, τεχνογνωσία και οικονομικά κίνητρα.
Το ζητούμενο πλέον δεν είναι μόνο να καθοριστούν νέοι στόχοι ανακύκλωσης, αλλά να δημιουργηθούν οι συνθήκες για την επίτευξή τους.
Διαφορετικά, υπάρχει ο κίνδυνος το κόστος της μετάβασης στην κυκλική οικονομία να μεταφερθεί ακόμη περισσότερο στους δημοτικούς προϋπολογισμούς και, τελικά, στους πολίτες μέσω των ανταποδοτικών τελών.
Το άρθρο βασίζεται στο «Ειδικό Τεύχος Συμπερασμάτων 9ου Συνεδρίου ΕΕΔΣΑ».
